«آيا توافق هسته اي ايران، آينده اي دارد؟»

اندکي بعد از آغاز دوره دوم رياست جمهوري حسن روحاني در ايران در ماه اوت 2017، رسانه هاي آمريکايي گزارش دادند رئيس جمهور ميانه رو ايران تهديد کرده است در صورتي که آمريکا تحريم هاي جديدي عليه ايران اعمال کند، تهران از توافق هسته اي بيرون خواهد آمد. اين گزارش ها بر اساس ترجمه ناصحيح از اظهارات روحاني بود. در واقع رئيس جمهور ايران گفته بود اگر دولت جديد آمريکا مي خواهد به «تجربه شکست خورده تحريم واجبارکه دولت هاي قبلي آنها را پاي ميز مذاکره کشانده بود برگردد مطمئنا در مدت زماني کوتاه، يعني ظرف چندين ساعت و روز و نه چندين ماه و هفته، ما به سطحي پيشرفته تر از شرايط آغاز گفتگوها باز خواهيم گشت.» منظور روحاني اين بود که در صورت فروپاشيدن توافق، ايران بخش هايي از برنامه هسته اي خود را که توسط توافق هسته اي محدود شده بود از سر خواهد گرفت.

چندين روز بعد علي اکبر صالحي معاون روحاني و رئيس سازمان انرژي اتمي ايران نيز در اظهاراتي گفت حتي در صورت خروج آمريکا از توافق هسته اي، ايران به پايبندي خود به اين توافق ادامه خواهد داد. ولي اين اظهارنظر وي با يک هشدارهمراه بود وآن اينکه سايرطرفهاي حاضر در اين توافق به ويژه اروپايي ها بايد به پايبندي خود ادامه دهند. اين بار ناظران آمريکايي از اينکه تهران ظاهرا به ترامپ براي خروج از توافق چراغ سبز نشان داده است متعجب شدند، نکته اي که ايراني ها نيز به آن اشاره کردند.

شکي نيست که ترامپ ازطرفداران اين توافق که ميراث اصلي سياست خارجي اوباما است به شمار نمي رود و بارها اين توافق را بدترين و احمقانه ترين توافق ها خوانده است. وي در دوره تبليغات انتخاباتي، وعده داد اين توافق را برچيند و به دنبال مذاکره براي توافق بهتري باشد. ولي ترامپ از زمان به قدرت رسيدن، با اينکه تعهد آمريکا را به اين توافق بيان نکرده است ولي به اجراي اين توافق ادامه داده است و به اين ترتيب ضمن ايجاد سردرگمي درباره آينده آن، مانع از دسترسي ايران به جذب سرمايه گذاري هاي و شرکت هاي خارجي شده است، مسئله اي که براي بهبود شرايط اقتصادي ايران، امري ضروري است.

درنتيجه، ايرانيها هرچه بيشتردرباره آينده اين توافق و توانايي آن درمهيا کردن شرايط براي کاهش تحريمها واحياي شرايط اقتصادي اين کشوردچار ترديد و نگراني شده اند. دولت ترامپ بارها از تهران به سبب نقض آنچه که واشنگتن روح برجام مي نامد انتقاد کرده و با اشاره به برنامه موشکهاي بالستيک ايران، به حکومت ايران «هشدار داده است.»

زماني که در ماه ژوئيه، دولت ترامپ در حال نزديک شدن به تصميم گيري درباره تاييد مجدد پايبندي ايران به برجام بود، تهران جسورتر نيز شد. روحاني و تيم وي اين نياز را احساس کردند که توضيح دهند که چه آمريکا باشد و چه نباشد، برجام به حيات خود ادامه خواهد داد. دليل اين احساس نياز اين بود که اين توافق درحال از دست دادن حاميان خود درميان مردم ايران و نيزدرداخل حکومت از جمله آيت الله علي خامنه اي رهبر معظم ايران بود. روحاني در اولين سخنراني تلويزيوني در دوره دوم رياست جمهوري خود در ماه اوت گفت ارزيابي و پيش بيني رفتار ترامپ دشوار است و «حتي آمريکايي ها نيز نمي توانند» اين کار را انجام دهند. وي با اين حال به راي دهندگان ايراني اطمينان داد آمريکا بر خلاف قبل ديگر نمي تواند جامعه بين المللي را به منزوي کردن و تحريم تهران تشويق کند. دولت روحاني بارها در اظهارنظرهايي اعلام کرده است چه واشنگتن در توافق باقي بماند و چه نماند، تهران به اين توافق پايبند خواهد بود.

روحاني و صالحي تاکيد کرده اند که تمرکز اصلي ايران ادامه دادن اجراي اين توافق هسته اي است که به سختي به دست آمده است. اظهارنظر ماه اوت صالحي با اين هدف بيان شد که نشان دهد ايران، کشوري مسئول است و از اروپايي ها نيز خواست براي حفظ توافق، نقش فعالانه تري در پيش بگيرند. در دوره گفتگوهاي هسته اي و از زمان اجراي آن ، مقامات ايراني اغلب از اين مطلب گلايه داشتند که اروپايي ها با اينکه به سبب موقعيت اقتصادي و سياسي خود و نيز تمايل تهران براي از سرگيري تجارت با قاره اروپا، بيشترين سود را از اين توافق مي برند ولي در اين فرايند نسبتا منفعل باقي مانده اند.

براي روحاني، مشارکت اروپا نقشي کليدي در ادامه حمايت از اين توافق در داخل ايران دارد. بي شک يکي ازعوامل کليدي بازگشت تهران به ميز مذاکره در سال 2013 بازسازي روابط با پايتخت هاي اروپايي بود. تهران به صورت قابل توجهي به اين هدف خود نائل شده است و اين يک پيروزي بزرگ براي روحاني است. امروزه ايران و اروپا از کانال هاي رسمي ارتباطي خود براي پرداخت به مسائل مورد علاقه و نفع دو طرف از قبيل بحث حقوق بشر ايران، امنيت منطقه اي و رشد اقتصادي استفاده مي کنند. براي دولتي ميانه رو که وعده اصلي آن بازکردن کشور به روي جهان و خارج کردن آن از انزوا است، اين يک ، جا پاي حکم به شمار مي رود؛ جا پايي که اين دولت به دنبال تقويت آن است.

دقيقا به همين دليل بود که بلافاصله بعد از پيروزي مجدد روحاني در انتخابات، محمد جواد ظريف وزير امور خارجه ايران به پايتخت هاي اروپايي سفر کرد و حامل اين پيام ساده بود که آينده اين توافق به اروپايي ها بستگي دارد. بي شک از نظر ايراني ها، آمريکا يک هدف از دست رفته و يک عمل محکوم به شکست است. مقامات ايراني مشاهده مي کنند که تهران ظاهرا مصمم است سياست خارجي دوره اوباما را بي اثر کند و سخنراني ترامپ در مجمع عمومي سازمان ملل نشاندهنده اين مسئله است. از ديد ايراني ها، حتي ميانه روترين افراد در تيم ترامپ نيز وقتي که مسئله ايران در ميان باشد بسيار تندرو هستند. دولت ترامپ در بدترين حالت مي تواند از اين توافق خارج شود و در بهترين حالت نيز مي تواند مسير کنوني خود را ادامه دهد و ضمن حفظ توافق، آينده آن را در هاله اي از ابهام نگه دارد. امتناع از تاييد مجدد پايبندي ايران به توافق هسته اي مي تواند به هر دو هدف نائل شود. چين و روسيه از اين توافق نفع مي برند ولي از آنجايي که به حضور در ايران در هر شرايطي متعهد هستند، نمي خواهند سرمايه سياسي خود را به عنوان حفاظ و سنگري در برابر تلاش هاي آمريکا براي تخريب برجام مورد استفاده قرار دهند.

به همين سبب ايران تلاش کرده است با تعميق روابط با اروپا، هزينه اروپايي ها را در تبعيت از آمريکا افزايش دهد. با اين حال اتحاديه اروپا در سياست خارجي خود اتحادي ندارد و بايد ميان مواضع و منافع مختلف توازن برقرار کند. به عنوان نمونه انگليس بعد از راي تابستان گذشته مردم اين کشور به خروج از اتحاديه اروپا، هر چه بيشتر تلاش مي کند خود را با واشنگتن هماهنگ کند. انگليس بارها در چندين رويداد بين المللي مختلف دنباله رو آمريکا بوده است که تهاجم تحت هدايت آمريکا به عراق در سال 2003 در اين ميان قرار دارد. به همين سبب اگر آمريکا تصميم به خروج از اين توافق بگيرد، اين احتمال وجود دارد که انگليس نيز از واشنگتن تبعيت کند. با اين حال لندن تا کنون بارها نشان داده است که مي خواهد در اين توافقنامه حضور داشته باشد. ساير کشورهاي عضو اتحاديه اروپا نيز از قبيل فرانسه، آلمان و ايتاليا بر تعهد خود به حفظ برجام و استفاده از آن براي افزايش گفتگو و همکاري ها با تهران تاکيد کرده اند. ولي اين کشورها نيز بايد ميان روابط خود با آمريکا و علاقه مندي به وارد کردن ايران به درون جامعه بين المللي توازن برقرار کنند. رهبران اروپايي واضح است که از نفرت ترامپ نسبت به نهادهاي بين المللي و فرايندهاي چندجانبه ناراضي هستند ولي به سبب اينکه سال هاست اروپايي ها در مسائل جهاني نقش ثانويه ايفا کرده و به آمريکا اجازه داده اند هدايت نظم جهان ليبرال را برعهده داشته باشد، ايفاي نقش فعال تر در مواجهه با کاهش هدايت و رهبري آمريکا براي اروپايي ها دشوار است.

اروپايي ها در بيان تعهد و حمايت خود از توافق هسته اي نقش فعالانه تري داشته اند ولي بايد در اين زمينه تلاش بيشتري کنند. اروپايي ها تا اواسط اکتبر، بايد تلاش هاي خود را مضاعف کنند تا دولت ترامپ و کنگره را قانع کنند که اين توافق را زنده نگه دارند و در عين حال، به احتمال اجراي اين توافق بدون حضور آمريکا بيانديشند. اين سرزميني ناشناخته با پيچيدگي هاي فراوان است از جمله رژيم تو در توي تحريمها؛ با اين حال اروپايي ها بايد بعد از خروج آمريکا از توافق، آن را ارزيابي و براي آن برنامه ريزي کنند.

حفره ی موسوم به «The Deluxe Mystery Hole»...