جاده چین به اروپا از آذربایجان می گذرد

در جریان سفر الهام علی‌اف، رئیس جمهور آذربایجان به چین در آوریل ۲۰۲۵، او و شی جین‌پینگ، رئیس جمهور چین، ایجاد یک همکاری استراتژیک جامع بین چین و آذربایجان را بیان کردند. برای چین، آذربایجان شریکی با اهمیت ژئواستراتژیک قابل توجه است که قادر به ایفای نقش به عنوان یک مرکز حمل و نقل پایدار است که چین، آسیای مرکزی و اروپا را به هم متصل می‌کند. آذربایجان به چین دسترسی به تنها مسیر زمینی به اروپا را که روسیه را دور می‌زند، می‌دهد. علاوه بر این، مسیر چین به قفقاز جنوبی لزوماً از آذربایجان می‌گذرد و باکو را به عنوان یک بازیگر محوری در استراتژی اقتصادی اوراسیای چین قرار می‌دهد. برعکس، سرمایه‌گذاری‌های چین این پتانسیل را دارد که اقتصاد غیرنفتی آذربایجان را در مسیر تنوع قرار دهد. بنابراین، یک همکاری استراتژیک با باکو می‌تواند نفوذ پکن را در قفقاز جنوبی گسترش دهد.

پیشینه: از نظر تاریخی، روابط بین چین و آذربایجان به جاده ابریشم باستانی برمی‌گردد که در طول آن بیش از 2500 سال پیش تبادلات تجاری و فرهنگی صورت گرفته است. در دسامبر 1991، چین استقلال آذربایجان را به رسمیت شناخت و روابط دیپلماتیک رسماً در آوریل 1992 با این کشور قفقازی برقرار شد. چین سفارت خود را در باکو در سال 1992 افتتاح کرد، در حالی که آذربایجان سفارت خود را در پکن در سال 1993 افتتاح کرد. آذربایجان از اولین کشورهایی بود که به طرح چند تریلیون دلاری کمربند و جاده (BRI) چین که در سال 2013 آغاز شد، پیوست. طرح کمربند و جاده که برای رشد ارتباط جهانی از طریق سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌ها، انرژی و حمل و نقل طراحی شده است، در بیش از 160 کشور گسترش می‌یابد. در سال 2015، چین و آذربایجان تفاهم‌نامه‌ای در مورد توسعه مشترک کمربند اقتصادی جاده ابریشم منعقد کردند. در سال ۲۰۱۹، رئیس جمهور الهام علی‌اف برای شرکت در مجمع بین‌المللی «کمربند و جاده» به پکن سفر کرد که طی آن دو کشور ده توافق‌نامه برای تقویت همکاری در صنعت، سرمایه‌گذاری، تجارت و سایر بخش‌های اقتصادی امضا کردند. طرح کمربند و جاده به عنوان کاتالیزوری برای گسترش سریع‌تر روابط چین و آذربایجان عمل کرده است که در طول سال‌ها از همکاری‌های تجاری، اقتصادی، ترانزیتی و لجستیکی به همکاری در علم، فناوری و تبادل فرهنگی تجامع یافته است. در سال ۲۰۲۴، دو کشور در جریان اجلاس سازمان همکاری شانگهای (SCO) در آستانه، با تصویب «بیانیه مشترک جمهوری آذربایجان و جمهوری خلق چین در مورد ایجاد یک مشارکت استراتژیک» به نقطه عطف دیگری در روابط دوجانبه رسیدند.

در آوریل ۲۰۲۵، روابط چین و آذربایجان به یک مشارکت استراتژیک جامع ارتقا یافت و فصل تازهی در روابط دوجانبه آغاز شد. رئیس جمهور شی جین پینگ در جریان مذاکرات با رئیس جمهور علی اف که در ۲۳ آوریل در پکن به سر می‌برد، تأکید کرد که دو کشور باید «به طور مداوم اعتماد متقابل سیاسی را بیشتر شدن دهند، همکاری عملی را تعمیق بخشند و همکاری بین‌المللی را تقویت کنند تا فصل به‌روزی از همکاری همه جانبه را آغاز کنند.» زمان و زمینه تصمیم آذربایجان برای امضای یک همکاری استراتژیک جامع با چین از اهمیت قابل توجهی برخوردار بود. در ماه آوریل، تقریباً دو هفته قبل از توافق با پکن، رئیس جمهور علی اف هشدار داد که اگر اتحادیه اروپا نتواند گسترش کریدور گاز جنوبی، یک مسیر ترانزیتی که در شرایط فعلی با ظرفیت نزدیک به ظرفیت خود کار می‌کند، را پیش ببرد، آذربایجان ممکن است صادرات گاز خود را به جای دیگری هدایت کند. آذربایجان از طریق این کریدور به اتحادیه اروپا گاز صادر می‌کند و باکو می‌خواهد اتحادیه اروپا از گسترش آن حمایت کند، زیرا صادرات در سه ماهه اول سال ۲۰۲۵ به ۲.۸۴ میلیارد متر مکعب افت یافته است، در حالی که این رقم در مدت مشابه سال قبل ۳.۲ میلیارد متر مکعب بوده است. در حالی که سرمایه‌گذاری اتحادیه اروپا می‌تواند ظرفیت خط لوله را برای دستیابی به هدف ۲۰ میلیارد متر مکعب تا سال ۲۰۲۷ رشد دهد، اما همچنان در اتحادیه اروپا در مورد توانایی آذربایجان در حفظ عرضه کافی گاز تردید وجود دارد.

پیامدها: از نظر جغرافیایی، قفقاز جنوبی برای چین مورد توجه است زیرا یک مسیر زمینی بالقوه برای اتصال چین به اروپا ارائه می‌دهد. به همین دلیل، پکن سال گذشته رسماً به کریدور میانی، یک مسیر تجاری متصل کننده اروپا و چین که روسیه را دور می‌زند و به عنوان جایگزینی برای کریدور شمالی از طریق روسیه و مسیرهای دریایی سنتی عمل می‌کند، پیوست. مشارکت در کریدور میانی بخشی از استراتژی گسترده‌تر چین برای تنوع بخشیدن به مسیرهای تجاری خود است.

برای چین، لحظه کنونی فرصتی مناسب برای گسترش حضور خود در آسیای مرکزی و قفقاز جنوبی است، جایی که روسیه به دلیل جنگ خود در اوکراین از فوریه 2022 به سرعت نفوذ خود را از دست می‌دهد. دگرگونی مداوم چشم‌انداز ژئوپلیتیکی اوراسیا، توجه مجددی را به نقش آذربایجان به عنوان یک کشور ترانزیتی بین اروپا و آسیا جلب کرده است. در پویایی منطقه‌ای به سرعت در حال تحول که توسط جنگ روسیه علیه اوکراین شکل گرفته است

جمهوری آذربایجان در استراتژی اقتصادی اوراسیای چین جایگاه مرکزی پیدا کرده است. آذربایجان که در تقاطع مسیرهای حمل و نقل شرق-غرب و شمال-جنوب چین قرار دارد، به طور برجسته‌ای در دستور کار پکن برای پیشبرد اهداف اقتصادی و استراتژیک خود در منطقه قرار گرفته است. چین، آذربایجان را به عنوان شریکی محوری برای گسترش نفوذ خود در سراسر آسیای مرکزی و قفقاز جنوبی می‌بیند. آذربایجان به عنوان یک بازیگر کلیدی در قفقاز جنوبی برای اتحادیه اروپا، روسیه و چین، با تسهیل پروژه‌های اتصال استراتژیک، نقش مهمی در طرح کمربند و جاده ایفا می‌کند. به عنوان مثال، راه‌آهن باکو-تفلیس-قارص (BTKR)، سیستم‌های راه‌آهن فرااروپایی و فراآسیایی را به هم متصل می‌کند. این پروژه نه تنها دسترسی پنج جمهوری آسیای مرکزی و افغانستان را به اتحادیه اروپا فراهم می‌کند، بلکه انتقال کالاهای چینی به بازارهای اروپا را نیز تسریع‌تر می‌کند. به همین ترتیب، آذربایجان در چارچوب طرح کمربند و جاده، دسترسی چین به بندر تجارت دریایی بین‌المللی باکو را فراهم می‌کند. بندر باکو که در جاده ابریشم تاریخی واقع شده است، به عنوان یک قطب اصلی حمل و نقل و لجستیک که اروپا و آسیا را به هم متصل می‌کند، عمل می‌کند و جزء حیاتی مسیر حمل و نقل بین‌المللی ترانس خزر یا کریدور میانی را تشکیل می‌دهد.

ابتکارات اتصال استراتژیک آذربایجان ظرفیت تبدیل این کشور قفقازی به یک قطب اصلی حمل و نقل و لجستیک منطقه را دارد. به همین دلیل، چین نقش محوری برای آذربایجان در پیشبرد چشم‌اندازهای طرح کمربند و جاده و تضمین موفقیت استراتژی اقتصادی اوراسیای خود متصور است.

اکنون، حمل و نقل و لجستیک حوزه‌های اصلی همکاری چین و آذربایجان را تشکیل می‌دهند، اگرچه این مشارکت ممکن است شامل همکاری نظامی نیز شود. آذربایجان پیش از این جنگنده JF-17 Thunder Block-III پاکستان را که حاصل سرمایه‌گذاری مشترک بین مجتمع هوانوردی پاکستان کامرا و شرکت صنایع هواپیمایی چنگدو چین است، تهیهاری کرده است. پکن می‌تواند با تثبیت حضور استراتژیک خود در قفقاز جنوبی به عنوان شریک استراتژیک باکو، قابلیت‌های نظامی آذربایجان را بیش از پیش بیشتر شدن دهد.

اتحادیه اروپا بازار اصلی صادرات آذربایجان و در خروجی شریک تجاری اصلی آن است. روابط رو به رشد باکو با پکن، تلاش‌های این کشور برای افت وابستگی به مسیرها و بازارهای سنتی و در عین حال تنوع بخشیدن به گزینه‌های سیاست خارجی را حاکی از آن است. با عمیق‌تر شدن این همکاری، آذربایجان ممکن است به شرکت‌های دولتی چین اجازه دهد کنترل بیشتری بر بنادر، راه‌آهن و سایر زیرساخت‌های استراتژیک در منطقه داشته باشند، تحولی که احتمالاً نگرانی پایتخت‌های اروپایی را برانگیخته است. علاوه بر این، منافع رقابتی بازیگران مختلف ژئوپلیتیکی در منطقه می‌تواند میزان استقلال فعلی باکو در شکل‌دهی به سیاست‌های منطقه‌ای را از بین ببرد. قدرت‌های منطقه‌ای مانند روسیه، ترکیه و ایران ممکن است از تعمیق همکاری استراتژیک چین و آذربایجان، چالشی را برای منافع استراتژیک خود در منطقه ناشی از آن بدانند.

برآیند‌گیری: آذربایجان به دلیل موقعیت خود در چهارراه اروپا و آسیا، پتانسیل قابل توجهی برای ایفای نقش به عنوان یک قطب ترانزیتی مناسب برای اتصال چین، آسیای مرکزی و اروپا دارد، به ویژه در زمانی که پکن، درگیر جنگ تجاری با واشنگتن، به طور فعال به دنبال مسیرهای جایگزین برای صادرات خود است. با این حال، همکاری استراتژیک آذربایجان با چین احتمالاً چالش‌های به‌روزی در سیاست خارجی برای این کشور قفقازی ایجاد خواهد کرد. تعمیق بیشتر این همکاری ممکن است ظرفیت آذربایجان برای حفظ تعادل استراتژیک در سیاست خارجی خود را محدود کند. ادغام این کشور با بازارهای انرژی اروپا و روابط آن با کشورهای غربی می‌تواند در مقطعی با منافع چین در منطقه در تضاد باشد.

در شرایط فعلی، چین با توجه به حضور سایر بازیگران کلیدی مانند اتحادیه اروپا، روسیه، ترکیه، ایران و ایالات متحده، در موقعیتی نیست که ژئوپلیتیک قفقاز جنوبی را شکل دهد. با این حال، پکن روی آذربایجان شرط بسته است، که آن را به عنوان یک گره محوری در ابتکارات اتصال استراتژیک مانند کریدور میانی می‌داند. چین علاوه بر این همکاری استراتژیک تقویت‌شده با آذربایجان را برای تثبیت موقعیت خود در قفقاز جنوبی ضروری می‌داند.

منبع: موسسه آسیای مرکزی-قفقاز ۵ سپتامبر ۲۰۲۵

https://cacianalyst.org/publications/analytical-articles/item/13891-chinas-road-to-europe-passes-through-azerbaijan.html